ماجرای مشروطه
مرور مفصل تاریخ جنبش مشروطه ایران. این پادکست به بررسی وقایع، شخصیتها و زمینههای اجتماعی و سیاسی نهضت مشروطه میپردازد.
Episodes
یکم: زمین
در این قسمت درباره اقتصاد کشاورزی ایران در دوران قاجار حرف میزنیم، با تمرکز روی بحث مالکیت زمین.
منابع برای مطالعه بیشتر درباره مباحث این قسمت:
مالک و زارع در ایران اثر ان لمبتون
تاریخ اقتصادی ایران اثر چارلز عیسوی
دوم: باب
در این قسمت درباره شروع جنبش بابیه و رابطه آن با مشروطه صحبت میکنیم.
منبعی که در این قسمت از آن نقل قول مستقیم خواندم:
نقطة الکاف اثر میرزا جانی کاشانی
منابع پژوهشی این قسمت که برای مطالعه بیشتر پیشنهاد میکنم:
Resurrection and Renewal: The Making of the Babi Movement in Iran 1844-1850, by Abbas Amanat
The Messiah of Shiraz: Studies in Early and Middle Babism, by Denis MacEoin
The Sources for
سوم: بها و ازل
در این قسمت ادامه جنبش بابیه را بحث میکنیم و درباره انشقاق و دگردیسیهای نسلهای بعد بابیه تا مشروطه حرف میزنیم.
نقل قولهای مستقیم این قسمت از این منابع بود:
خاطرات بهاءالله از خواندن غزوه بنیقریظه از کتاب «مائده آسمانی» جلد 7 اثر عبدالحمید اشراق خاوری
نامه خطاب به ناصرالدین شاه از کتاب «لوح مبارک سلطان ایران» اثر بهاءالله
دیدگاههای سیاسی عبدالبها از کتاب «رساله مدنیه» از آقای عبدالبها
مقاله
چهارم: عثمانی
در این قسمت مروری میکنیم بر تاریخ اصلاحات در عثمانی و ظهور حکومت مشروطه در این کشور.
نقل قولهای مستقیم این قسمت از این منبع بود:
روزنامه اختر، چاپ استانبول
منابع برای مطالعه بیشتر:
A Brief History of the Late Ottoman Empire, by M. Şükrü Hanioğlu
The Emergence of Modern Turkey, by Bernard Lewis
The Genesis of Young Ottoman Thought, by Şerif Mardin
The First Ottoman Experiment with Democracy, edit
پنجم: تنظیمات
در این قسمت درباره دوران اصلاحات میرزا حسین خان مشیرالدوله سپهسالار حرف میزنیم و مروری بر جوانب تاریخ روشنفکری پیرامون آن هم میکنیم.
نقل قولهای مستقیم این قسمت از این منابع بود:
«دفتر تنظیمات» یا «کتابچه غیبی» از میرزا ملکم خان.
کتاب «یک کلمه» از میرزا یوسف مستشارالدوله.
نامههای حسین خان مشیرالدوله که از کتاب «اندیشه ترقی و حکومت قانون» اثر فریدون آدمیت .
متن «لایحه تشکیل دربار اعظم» از کتاب «
ششم: فراماسون
در این قسمت درباره تاریخچه تشکیل انجمنهای فراماسونی در ایران حرف میزنیم و انجمنهایی ک در زمان مشروطه فعال بودند را هم مرور مختصری میکنیم.
نقل قولهای مستقیم این قسمت از این منابع بود:
شرح فراماسونری در کلکته از کتاب «تحفة العالم» اثر عبداللطیف خان شوشتری
شرح تشکیل و انحلال فراموشخانه از کتاب «مذاهب و فلسفه در آسیای مرکزی» اثر ژوزف آرتور گوبینو
اعلاننامه رسمی انحلال فراموشخانه از کتاب «فراماسونری
هفتم: جمالالدین
در این قسمت درباره افکار و سیاستهای سید جمالالدین اسدآبادی مشهور به افغانی صحبت میکنیم و تاثیر غیرمستقیم او بر دوران مشروطه را بررسی میکنیم.
نقل قولهای مستقیم این قسمت از این منابع بود:
مقاله «تعلیم و تعلم» از سید جمالالدین، از کتاب «مجموعه رسائل و مقالات سید جمالالدین» به کوشش سید هادی خسروشاهی؛
مقاله «پاسخ به رنان» از سید جمالالدین، از کتاب «پاسخ اسلامی به امپریالیسم» اثر نیکی کدی؛
شرح دی
هشتم: تنباکو، بخش 1
در این قسمت مقدمات لازم برای شروع بحث جنبش تنباکو را مرور میکنیم. اول درباره قشر تجار و تاریخ تلاشهای سیاسی آنها برای تثبت اقتصاد مدرن حرف میزنم، بعد مروری میکنم بر امتیازنامههای تجاری ایران تا قبل از امتیاز تنباکو و در نهایت هم درباره اهمیت تنباکو در اقتصاد ایران در آستانه این امتیازنامه حرف میزنم.
نقل قولهای مستقیم این قسمت از این منابع بود:
قرارداد بین ایران و روسیه درباره قوانین ورشکستگی
نهم: تنباکو، بخش 2
در این قسمت مروری میکنیم بر امتیازنامه تنباکو و روند گسترش اعتراضات علیه این امتیازنامه که در نهایت منجر به انحلال آن شد. کمی هم صحبت میکنم درباره عواقب اقتصادی و سیاسی انحلال این امتیازنامه در ایران.
نقل قولهای مستقیم این قسمت از این منابع بود:
متن قرارداد امتیازنامه تنباکو از کتاب «معاهدات و قراردادهای دوره قاجاریه» به کوشش غلامرضا طباطبایی مجد
مقالات میرزا آقاخان کرمانی در نقد امتیازنامه تن
دهم: روسیه
در این قسمت درباره تاریخ وقایع ابتدای قرن بیستم در روسیه و تاثیر آنها بر شرایط ایران در آستانه انقلاب مشروطه صحبت میکنیم. همینطور مروری هم میکنیم بر روشنفکران ایرانی ساکن روسیه و آثارشان.
نقل قولهای مستقیم از این منابع بود:
واکنش جواهر لعل نهرو به پیروزی ژاپن بر روسیه، از کتاب «نگاهی به تاریخ جهان»، جلد 2 اثر نهرو، ترجمه محمود تفضلی
تحلیل پیروزی ژاپن بر روسیه و مقایسه با ایران، از روزنامه حبل
یازدهم: مدرسه
در این قسمت درباره مسیر رشد و گسترش مدارس مدرن در ایران صحبت میکنیم و ربط آن به جنبش انقلابی مشروطه را هم بررسی میکنیم.
نقلقولهای مستقیم از این منابع بود:
شرح برنامههای انجمن معارف برای تاسیس شرکت عمومی معارف از کتاب «خاطرات احتشامالسلطنه» به کوشش سید محمدمهدی موسوی
ماجرای آقانجفی و تلگراف علیه مدارس تهران از کتاب «حیات یحیی» اثر یحیی دولتآبادی
متن معاهدهنامه موسوم به تنبیه الغافلین یا ار
دوازدهم: ایلات
در این قسمت مروری میکنیم بر تاریخ سیاسی ایلات کوچنشین در ایران با تمرکز بر نقش آنان در ایران دوره قاجار. سپس تاریخ ایل بختیاری در آستانه انقلاب مشروطه را بررسی میکنیم و با چهرههای اصلی رهبری این ایل آشنا میشویم.
نقل قولهای مستقیم از این منابع بود:
شرح مختصر یکی از روسای قزلباش از کتاب «تاریخ قزلباشان» نویسنده نامعلوم، به اهتمام میرهاشم محدث
داستان تسلیم شدن اسد خان بختیاروند از کتاب «ناسخ التو
ویژه پاسخ به شنوندگان
در این قسمت به پرسشهایی که شنوندگان عزیز در ماه مرداد 1403 از طریق فرم آنلاین برای من فرستادند پاسخ میدهم. از همراهی و پشتیبانی دوستان گرامی و سوالات جالبی که فرستادند بسیار متشکرم و عذرخواهی میکنم از دوستانی که به سوالاتشان نتوانستم بپردازم.
لینک برای پشتیبانی مالی دلاری:
Patreon
Paypal
لینک برای پشتیبانی مالی ریالی:
حامیباش
سیزدهم: پول
در این قسمت مروری میکنیم بر نظام پولی ایران در اواخر عهد قاجار و آشوبهای اقتصادی که در اثر تغییرات ناگهانی این نظام پولی پیش آمد. همینطور مروری میکنیم بر تلاشهای دولت ایران برای جبران کسری بودجه که منجر به اعتراضات سیاسی فراوان در آستانه انقلاب مشروطه شد.
نقل قولهای مستقیم از این منابع بود:
شرح کار یک ضرابخانه در اصفهان از کتاب «جغرافیای اصفهان» اثر میرزا حسین تحویلدار به کوشش منوچهر ستوده
شرح
چهاردهم: بهمن 1281 تا شهریور 1282
در این قسمت مروری میکنیم بر وقایع سال آخر صدارت امینالسلطان در دربار مظفرالدین شاه و مسائلی که منجر به سقوط و عزل او شد.
نقل قولهای مستقیم از این منابع بود:
بندی از فرمان مقررات گمرکی مظفرالدین شاه از کتاب «منتخبالتواریخ مظفری» اثر میرزا ابراهیم صدیقالممالک
خاطرات لمبرت مولیتور از گمرک بندر لنگه از کتاب «از پارس تا ایران: خاطرات برادران مولیتور» ترجمه امیرتیمور شیبانی
گزارشهای امور روزمره شیر
پانزدهم: مهر 1282 تا خرداد 1283
در این قسمت مروری میکنیم بر ماههای ابتدای صدارت عبدالمجید خان عینالدوله و تصمیمهای سیاسی و اقتصادی او، و همینطور میپردازیم به معرفی مختصر اولین انجمن مخفی انقلابی مشروطه که به انجمن باغ میکده معروف شد.
نقل قولهای مستقیم از این منابع بود:
شعر در نقد امینالسلطان و اتهام بیدینی به او از کتاب «تاریخ مشروطه ایران» اثر احمد کسروی
دو مقاله تحت عناوین «مکتوب از شیراز» و «مکتوب از تبریز» از نشریه حبل
شانزدهم: تیر تا اسفند 1283
شانزدهم: تیر تا اسفند 1283
در این قسمت تشکیل یک انجمن مخفی دیگر به مدیریت ناظمالاسلام کرمانی را مرور میکنیم و شرایط اقتصادی ایران در سال 1283 و برنامههای درآمدزایی دولت را هم بررسی میکنیم. همچنین ارگان مدرسه علوم سیاسی را هم معرفی میکنیم.
نقل قولهای مستقیم از این منابع بود:
شرح شیوع وبا در ایران از کتاب «خاطرات حاج سیاح» اثر حاج سیاح محلاتی، به کوشش حمید سیاح
ماجرای تشکیل انجمن مخفی ناظمالا
هفدهم: فروردین تا مرداد 1284
در این قسمت مروری داریم بر اعتراضات اولیه در منابر تهران علیه مسیو نوز و سپس بستنشینی تجار تهرانی در حرم شاه عبدالعظیم. بعد سفر سوم اروپایی مظفرالدین شاه را مرور میکنیم و نگاهی هم به شرایط عمومی اقتصادی ایران در آن بازه میکنیم. در انتهای این قسمت هم مرور مختصری بر داستان دختران قوچان داریم.
نقل قول مستقیم از این منابع بود:
خطبه تاسوعای بهبهانی علیه مسیو نوز و گزارش جلسه انجمن مخفی در واکنش به
هجدهم: شهریور تا آذر 1284
در این قسمت ماجرای آشوب در کرمان و تاثیر آن در اعتراض علمای تهران را بررسی میکنیم. سپس مروری بر شورش علیه ساختمان جدید بانک استقراضی روس داریم و همینطور اعتراض تجار تهرانی به خاطر فلک کردن چند نفر از آنها به بهانه گرانی قند و شکر. در پایان این قسمت هم به بستنشینی علمای تهران در حرم شاه عبدالعظیم میرسیم.
نقل قول مستقیم از این منابع:
نامه انجمن مخفی ناظمالاسلام خطاب به صدراعظم از نشریه حبلال
نوزدهم: دی 1284 تا اردیبهشت 1285
در این قسمت وقایع مربوط به تحصن علمای معترض تهرانی در حرم شاه عبدالعظیم را مرور میکنیم و بعد میپردازیم به نتایج مستقیم و کوتاهمدت آن. در انتها هم به جلسه مهم بزرگان دربار میپردازیم که در آن محمود احتشامالسلطنه بحث مشروطهخواهی را مستقیماً مطرح میکند.
نقل قولهای مستقیم از این منابع بود:
اعلامیههای بینام خطاب به بهبهانی و طباطبایی از کتاب «واقعات اتفاقیه در روزگار» اثر مهدی شریف کاشانی
دستخ
بیستم: خرداد تا مرداد 1285
در این قسمت ادامه اعتراضات در تهران بعد از تحصن شاه عبدالعظیم را مرور میکنیم و سپس به ماجرای تیراندازی در بازار تهران و خروج علمای تهران به سمت قم برای اعتراض مجدد میرسیم. در ادامه این قسمت تحصن بازاریان در باغ سفارت انگلیس را هم بررسی میکنیم که در نهایت منجر به استعفای عینالدوله و صدور فرمان مشروطیت شد.
نقل قولهای مستقیم از این منابع بود:
نامه سید محمد طباطبایی به مظفرالدین شاه، نامه ابوالقا
بیستویکم: شهریور و مهر 1285
در این قسمت وقایع را بعد از صدور فرمان مشروطیت دنبال میکنیم و به تصویب قانون انتخابات مجلس میرسیم. مروری بر گسترش اعتراضات مشروطهخواهان در رشت و تبریز هم داریم، و وقایع انتخابات در تهران را هم بررسی میکنیم. در ادامه این قسمت مرور مفصلی میکنیم بر پیشزمینههای ورود جریان سوسیالیسم به ایران.
نقلقولهای مستقیم از این منابع:
جریان دست زدن حضار در مجلس موقت شورای ملی از کتاب «حیات یحیی» اثر یحی
بیستودوم: آبان تا دی 1285
در این قسمت اولین جلسات مجلس شورای ملی را مرور میکنیم و به مباحث مربوط به تاسیس بانک ملی و تصویب قانون اساسی میپردازیم.
نقل قولهای مستقیم از این منابع:
سخنرانی سید حسن تقیزاده، سخنرانی معینالتجار بوشهری، اعلان رسمی بانک ملی، مذاکرات مجلس درباره قانون اساسی، همه از روزنامه مجلس
منابع پژوهشی برای مطالعه بیشتر:
تاریخ بیداری ایرانیان، از ناظماسلام کرمانی، به اهتمام علیاکبر سعیدی سیرجانی
اید
بیستوسوم: مرور قانون اساسی
در این قسمت مرور مفصلی بر متن قانون اساسی مصوب دی ماه 1285 میکنیم. در ادامه هم نگاهی داریم به مقالاتی از عبدالرحیم طالبوف تحت عنوان «ایضاحات در خصوص آزادی» که شامل تحلیل و نقد قانون اساسی هم میشد.
نقل قولهای مستقیم از این منابع:
اصول قانون اساسی مشروطه از روزنامه مجلس
مجموعه مقالات «ایضاحات در خصوص آزادی» اثر عبدالرحیم طالبوف، از کتاب «آزادی و سیاست» به کوشش ایرج افشار
منابع پژوهشی برای مطا
بیستوچهارم: مشروطه و ما
در این قسمت، به جای ادامه وقایعنگاری مشروطه، سخنرانی من به نام «مشروطه و ما» که در ماه مهر 1404 نوشتم را میشنویم. از قسمت بعد، روایت وقایع مشروطه را از بهمن 1285 ادامه میدهیم.
بیستوپنجم: بهمن و اسفند 1285
در این قسمت شروع پادشاهی محمدعلی شاه و آغاز جدال او با مجلس شورای ملی را مرور میکنیم. شرح مشاجرات وکلای مجلس با کابینه دولت و استعفای صدراعظم مشیرالدوله را هم بررسی میکنیم، همینطور ادامه برنامه مجلس برای تاسیس بانک ملی.
نقل قولهای مستقیم از این منابع:
تلگرافهای ماهیگیران انزلی، اخبار انجمن رشت، و گزیده مذاکرات مجلس در روزهای 26 و 28 دی، 13 بهمن و 6 اسفند، به اضافه متن امتیازنامه بانک ملی، از رو
بیستوششم: فروردین و اردیبهشت 1286
در این قسمت ورود امینالسلطان اتابک به ایران برای نخستوزیری را مرور میکنیم، به اضافه نگاهی به مشکلات جدید بانک ملی، تلاش مجلس برای تغییر قوانین مالیاتی و الغای تیول، و همینطور تصویب قانون جدید انجمنهای ایالتی و ولایتی. مروری هم داریم بر عزل ظلالسلطان از حکومت اصفهان و قدرت گرفتن انجمنها در سرتاسر کشور.
نقل قولهای مستقیم از این منابع:
نامههای سفیر انگلیس به وزیر مالیه ایران و گزارش او به
بیستوهفتم: خرداد 1286
در این قسمت به ماجرای شورش سالارالدوله، برادر محمدعلی شاه، و اعتراضات مجدد در تبریز بر علیه خشونتهای دولتی میپردازیم. و همینطور منازعاتی که در مجلس بر سر تصویب متمم قانون اساسی به راه افتاد را مرور میکنیم.
نقل قولهای مستقیم از این منابع:
گزارشهای مجلس در خرداد پیرامون سالارالدوله، تحصن برای پشتیبانی از تبریز، و نامه جامعه زرتشتیان، همگی از روزنامه مجلس
تلگراف انجمن تبریز خطاب به نمایندگان مجلس
بیستوهشتم: حقوق و وظایف ملت
در این قسمت، به جای ادامه وقایعنگاری مشروطه، به بحث مختصری میپردازیم پیرامون یک کتاب مهم که در بهار سال 1286 در تهران منتشر شد، به نام «حقوق و وظایف ملت». اهمیت اصلی این کتاب در بیان ساده مفاهیم اندیشه سیاسی غربی برای مخاطب عام ایرانی است.
لینک برای فرم پرسشهای دوستان شنونده:
https://forms.gle/WBNXyBdydPxZ4o2Z8
به سایت جدید ما، «ماجرای ایران» سری بزنید. مشترکان غیرهمراه میتوانند نسخه صوتی قسم
بیستونهم: اصول علم ثروت ملل
در این قسمت هم، مثل قسمت قبل، به جای ادامه وقایعنگاری مشروطه به بحث مختصری میپردازیم پیرامون یک کتاب، به نام «اصول علم ثروت ملل یا اکونومی پلتیک» که از زبان فرانسوی به دست محمدعلی ذکاءالملک فروغی به فارسی ترجمه شد و یک سال قبل از تشکیل مجلس مشروطه در تهران منتشر شد. اهمیت اصلی این کتاب در باز کردن مباحث روز علم اقتصاد اروپایی در میان جامعه روشنفکران ایران است.
لینک برای فرم پرسشهای دوستان شنونده
سیام: تیر و مرداد 1286
در این قسمت به بستنشینی شیخ فضلالله نوری در اعتراض به جنبش مشروطه میپردازیم و حمایت مخفیانه محمدعلی شاه از او را هم مرور میکنیم. علاوه بر این، شروع تجاوز مرزی نیروهای عثمانی به خاک ایران تا نزدیک شهر ارومیه را هم بررسی میکنیم.
نقل قولهای مستقیم از این منابع:
گزارش اسپرینگ-رایس از ملاقاتش با محمدعلی شاه از اسناد وزارت خارجه انگلیس
شرح مذاکرات مجلس در روزهای 14 تیر و 14 مرداد از روزنامه مجلس
ن
